شرایط پذیرش توبه چیست؟ از کجا بدانیم وقتی توبه میکنیم، توبه ما قبول شده است؟
پذيرش توبه شرايط خاصى دارد. هر گاه آن شرايط محقق گشت، توبه نيز مورد قبول حق تعالى قرار مى گيرد.(1) خداوند در آيات كثيرى به گناهكاران و كسانى كه به نفس خويش ستم كردند و آن را در معرض معصيت قرار دادند، توصيه كرده است كه توبه كنند ورابطه بين خود و خدا را اصلاح كنند:

"قل يا عبادي الّذين اسرفوا علي انفسهم لا تقنطوا مِن رحمة الله إنّ الله يغفر الذّنوب جميعاً إنّه هو الغفور الرّحيم و أنيبوا‌ إلي ربّكم؛[2] اي بندگان خدا كه بر خود اسراف و ستم كرده ايد، از رحمت خداوند نا اميد نشويد كه خدا همة گناهان را مي آمرزد و به درگاه پروردگارتان انابه كنيد".

در آیه دیگر مى فرمايد: مگر كسانى كه توبه كردند و به اصلاح كارهاى فاسد خود پرداختند و آن چه را كتمان كرده بودند بيان كنند. در اين صورت توبه آن‏ها را مى پذيرم و من بسيار عذرپذير و قبول كننده توبه و مهربانم.(3)

چه كسى در وفاى به عهد راستگوتر از خداوند است؟ قرآن مجيد وعده داده كه خداوند توبه را از بندگانش مى پذيرد.(4) بنابراين گناهكارى كه به گناه خويش اعتراف دارد و از آن پشيمان است و عزم جدّى بر ترك گناه و جبران گناهان گذشته از حق النّاس و حق اللَّه دارد،بايد به قبولى توبه خويش و رحمت و مغفرت خداوند اميدوار باشد. پس از انجام توبه هيچ حالت انتظاري براي قبولي توبه نيست.


امام علي (ع) مي فرمايد: به هركس چهار چيز اعطا شد از چهار چيز محروم نگردد: هركس دعا كرد از اجابتش محروم نشد و هركس توبه كرد از قبولي آن محروم نگرديد و هركس استغفار كرد ازبخشش محروم نشد وهركس شكر فرستاد از افزون شدن محروم نخواهد شد.(5)

آيات قرآن بر غفران و عفو دلالت دارند. غفران و عفو در لغت به معناي پاك كردن و محو كردن آثار (گناه) است.[6]

در روايات از پيامبر(ص) نقل شده است: "التائب من الذنب كمن لا ذنب له؛ كسي كه از گناه توبه كند، مثل كسي است كه گناهي نكرده است".[7] بنابراين توبه كردن از گناهان باعث زدودن و گناه و پاك شدن مي شود و در روز قيامت از گناه بازخواست نمي شود.


از چند طريق انسان مى‏تواند تا حدودى دريابد كه توبه او مورد پذيرش واقع گرديده است يا نه:

الف) احساس بهجت و آرامش خاصى كه پس از دعا و توبه به انسان دست مى‏دهد يا به تعبير ديگر احساس سبكى از گناهان وآلودگى‏ها.
ب ) هر قدر انسان از گناهان خود به طور جدى پشيمان شده و با تضرع و التجاى بيشترى خدا را بخواند توبه او مقبول‏تر است. بنابراين ميزان انقلاب روحى انسان در حال استغفار نيز مى‏تواند به عنوان يك علامتى به كار آيد.
ج ) ميزان اعتماد به وعده‏هاى نيكوى الهى قابليت و عنايات الهى را افزون مى‏سازد. بنابر اين هر اندازه خدا باورى و توكل و اعتماد به وعده‏هاى اورا در خود افزون يافتيم ، مى‏توانيم بيشتر اميد يابيم كه ما را پذيرا گشته است.
د ) هر قدر آثار واقعى توبه در اعمال و كنش‏هاى ما بيشتر هويدا گردد. يعنى رغبت كمترى به گناه و اراده و عزم راسخ‏ترى در اطاعت پروردگاريابيم نشان مى‏دهد كه توبه ما توبه واقعى‏ترى بود و به همين نسبت مقبول‏تر واقع گرديده است.

یکی از علمای اسلام مى‏فرمودند: اگر بعد از ماه مبارك رمضان تغييرى در حالات خود يافتيد به همان نسبت وارد ضيافت‏الله شده‏ايد ، ولى اگر دگرگونى در شما پديد نيامد از آن بى‏بهره مانديد. نكته مهمى كه بايد مورد توجه قرار گيرد اين است كه آيا ما توانسته‏ايم همه شرايط لازم توبه را محقق سازيم؟ آيا حلاوت و شيرينى گناه از جان ما به طور كامل رخت بر بسته است؟ اين مسئله است كه ما را پيوسته در حال خوف و رجا نگه مى دارد. هم اميدوار به لطف و رحمت الهى باشيم و هم خوف و واهمه از اين كه مبادا برخى از شرايط توبه را محقق نساخته باشيم.
***

پى نوشت‏ها:
1- زمر(39) آية‌53 و 54.
2- جهت آگاهى از توبه و مسائل آن كتاب »توبه از ديدگاه قرآن و حديث« نوشته عليرضا حسنى ، نیز پرسمان توبه از این مرکز را مطالعه كنيد.
3- بقره آيه 160
4- شوري آيه25
5- نهج البلاغه قصار 130
6- المنجد مادة غفر و عفو.
7- بحار الانوار ج 16 ص 75