ابتدا گفتني است: اعتقاد به ذبح منحصر به مواردی است که دستور ازشرع (مانندقربانی درحج يا بوسيله نذرو...)صادرشده باشد اما اعتقاد به مواردی که جنبه شرعی ندارد وصرفا درعرف مردم رايج است مانند ردشدن عروس وداماد ازخون حيوان و يا كشتن گوسفند پيش پاي مسافر اصطلاحا وليمه است و قرباني شرعي نمی باشد.
بنابراين ذبح حيوان مقابل پاي زائريا ميت اشكال ندارد وحكم صدقه مستحبي دارد و مي توان آن را به صورت خام يا وليمه به مومنين داد. وليمه دادن وذبح حيوان درعروسی و مانند آن، شرعا رجحان داشته ومستحب است.
فلسفه قرباني:
((قرباني كردن )) نمادي از قطع دلبستگي و وابستگي ها و جلوه اي از ايثار مال و جان در راه محبوب واقعي و رضاي خدا است . بنابراين اگر اسرار قرباني و تاثير آن در آمادگي روحي براي دوري از هرگونه منفعت طلبي و زياده خواهي آشكار شود, . و از سويي سفارش شده گوشت قرباني براي فقرا و با ميهماني خويشاوندان و همسايگان مصرف شود که در حقيقت با اين قرباني يک نوع رسيدگي به نيازمندان و تقويت روحيه, نوع دوستي مي باشد و آنچه در ميان مسلمانان رايج است و حتي قبل از اسلام در ميان خير خواهان و بخشندگان رايج بوده و به همين انگيزه است و تبليغات سوء آن ها خشنونت طلبي و با عدم رعايت حقوق حيوانات به هيچ وجه نسبت به قرباني سازگاري ندارد. لذا البته آنچه كه از قرباني كردن و رسيدن به مقام قرب الهي به وسيله ذبح گوسفند, لحاظ شده است , قطع علقه هاي روحي و مالي است كه باعث تقواي قلب و طهارت نفس مي گردد. خداوند متعال مي فرمايد: ((وقتي شما قرباني مي كنيد آنچه كه متعلق به خدا است , تقواي شماست نه گوشت و پوست قرباني )), (حج , آيه 37). خلاصه اين كه ظاهر كار سر بريدن است ; اما واقعيت قضيه نهايت تسليم , سرسپردگي , عشق و علاقه بنده به مولاي خود است . چه عشقي بالاتر از اين كه انسان حاضر شود, عزيزترين كسان خود را براي رضاي خالق خود با دست خود ذبح كند و قرباني نيز عاشقانه تسليم شود; نه به زور و قهر كه در مفهوم خشونت نهفته است , (صافات , آيات 102 و 103). والاترين صفت بنده در مقابل رب , همان تسليم بودن اوست ((و من احسن دينا ممن اسلم وجهه لله و هو محسن )), (نسائ, آيه 125) و ما مامور به همين وظيفه و تكليف هستيم و رشد ما در گرو آن است ((فمن اسلم فاولئك تحروا رشدا)), (جن , آيه 14) و تسليم شدن در مقابل خدا; يعني , پذيرش قلبي و عملي و با نهايت آرامش خاطر دستورات الهي .
در چند مورد ذبح حيوان و يا قرباني واجب است از جمله قرباني در حج در مني که بايد حيوان سالم و بي عيب را در راه خداوند قرباني نمايد. دوم قرباني که از طريق نذر بر انسان واجب مي شود . مثلا کسي نذر کرده است اگر خداوند پسرش را شفا بدهد در راه خداوند يک گوسفند قرباني مي کنم . خداوند لطف کرد و پسرش را شفا داد در همان زمان نذر بر نذرکننده واجب مي شود. موارد استحبابي قرباني کردن يا خون ريزي از طريق سر بريدن حيوان فراوان است سه مورد تاکيد زيادي شده است.
1. عقيقه فرزند: وقتي بچه به دنيا مي آيد مستحب است در روز هفتم گوسفندي يا شتر و گاوي را به شکرانه خداوند ذبح نمايد و گوشت آن را پخته به فقرا و اهالي محل بدهد.
2. موقع بازگشت از حج: اگر کسي موفق به زيارت خانه خداوند و انجام اعمال مناسک حج گرديد است به شکرانه توفيق زيارت بيت الله الحرام, مستحب است هنگام رسيدن به خانه گوسفند يا حيواني ديگري را ذبح نمايند. و گوشت آن را به مصرف همسايگان و فقيران برسانند.
3. ساخت يا خريد خانه: براي ساخت يا خريد خانه مستحب است وليمه بدهد که بهترين آن است گوسفند يا حيواني مثل گاو و شتر را ذبح نمايد و گوشت آن را پخته و به مصرف مدعوين برساند موارد ديگر نيز فراوان است اصل عمل قرباني يا ذبح گوسفند به منظور اطعام مهمانان يا فقيران مستحب است بنابراين اگر کسي توان مالي خوبي دارد مي تواند هر روز گوسفندي را ذبح و براي فقيران و نيز خويشاوندان خود مصرف نمايد. بنابراين اصل عمل قرباني نه تنها در اسلام تجويز شده است بلکه تاکيدي زيادي روي آن صورت گرفته است معناي قرباني اين است که انسان به وسيله ذبح گوسفند گاو و شتر و نيز در صورت عدم تمکين, مرغ، خود را به خدا نزديک نمايد. زيرا دست از مال شستن و در راه خداوند از تعلقات دنيوي دست برداشتن خود توفيقي بزرگ براي تقرب به حق است. در روايتي از امام صادق عليه السلام در پنج مورد وليمه را مستحب دانسته است: در عروسي, در تولد فرزند, در وقت ختنه بچه, در خريد خانه و در بازگشت از حج. V}(وسائل الشيعه, ج 14 , ابواب مقدمات نکاح, باب 40 , حديث 5 ){V در خصوص عقيقه (ذبح گوسفند در روز هفتم ولادت نوزاد ) تاکيدي زيادي صورت گرفته است به گونه اي که در برخي روايات آن را واجب دانسته است به گونه اي که اگر در همان روز انجام نشود هر زماني که قدرت مالي پيدا کرد بايد عقيقه انجام شود حتي اگر پدر از اين کار عاجز باشد لازم است خود شخص در صورت قدر ت مالي براي خودش عقيقه نمايد. V}(وسائل الشيعه, ج 15 , ابواب احکام اولاد, باب 44, حديث 10 و باب 65 , حديث1و 3){Vمستحب است در عقيقه قوچ ذبح نمايد. و براي پسر دو گوسفند ماده, اگر گوسفند نر نبود و براي دختر يک گوسفند ماده عقيقه نمايدV}. (وسائل الشيعه, ج 15 , ابواب احکام اولاد, باب 42 ,حديث 1و 8){V

فلسفه قربانی در حج چیست؟

از آن جا که قانون گذار و شارع احکام اسلام خداوند حکیم است، تمام دستورات و قوانین اسلام بر اساس حکمت یا حکمت های بسیار دقیق و سودمند (برای مخلوقات) وضع شده است هر چند ممکن است ما از بسیاری از علل و حکمت های آن آگاه نباشیم. از جمله قوانین و احکام اسلام این است که افرادی که حج تمتع و قران بجا می آورند واجب است در روز عید قربان در سرزمین منی قربانی کنند.[1]

دانشمندان جهان اسلام با استفاده از آیات و روایات حکمت ها و فلسفه‏های متعددی برای قربانی در حج بیان کرده اند که در اینجا به بعضی از آنها اشاره می کنیم:

1. قربانی نماد مبارزه با تعلقات نفسانی

قرباني کردن حاجیان در روز عید قربان، نمادي از قرباني كردن هواهاي نفساني و ذبح نفس اماره است. همانطوری که دستور خداوند به حضرت ابراهيم (ع) در مورد ذبح حضرت اسماعيل (ع) برای این منظور بوده است تا آن حضرت در پرتو اين عمل با سرسخت ترين و ريشه دارترين عامل تعلق نفس كه حب فرزند است مبارزه كند و با اطاعت از خدا تعلق نفساني را ريشه كن سازد. بنابراين همانطور که اطاعت از این دستور نقش تربيتي بزرگي در جهت رهايي از زندان نفس و تعلقات حضرت ابراهيم (ع) و حضرت اسماعيل (ع) داشته و مقام و منزلت آنان را نزد خداوند بالاتر برده است. بر این اساس قرباني كردن حاجیان در واقع نوعي جهاد با نفس در جهت زدودن تعلقات و وابستگي هاي دنيايي و مادي و رهايي از زندان مال پرستي و دنياطلبي است.[2]

2. کسب تقوی و تقرب به خداوند

قرآن مجید در این زمینه می فرماید: "گوشتها و خونهاى اين قربانيان هرگز به خدا نمى‏رسد بلكه آنچه به خدا مى‏رسد تقوا و پرهيزگاى و پاكى اعمال شما بندگان است... "[3] زیرا اصولا خدا نيازى به گوشت قربانى ندارد، چرا که او نه جسم است و نه نيازمند، او وجودى است كامل و بى انتها از هر جهت.

به تعبير ديگر: هدف خداوند از واجب کردن قربانی آن است كه شما با پيمودن مدارج تقوا در مسير يك انسان كامل قرار گيريد و روز به روز به خدا نزديكتر شويد، همه عبادات كلاسهاى تربيت است . قربانى درس ايثار و فداكارى و گذشت و آمادگى براى شهادت در راه خدا به انسانها مى‏آموزد، و درس كمك به نيازمندان و مستمندان.[4]

اگر تنها به حکمت های گفته شده نظر داشته باشیم، حتی در صورتی که از گوشت های قربانی هیچ استفاده ای نشود باز این حکمت ها می تواند حاصل شود.

3. کمک به مستمندان (اطعام آنان)از آيات قران به خوبى استفاده مى‏شود كه یکی از اهداف قربانى كردن اين است كه گوشت آن به مصرف هاى لازم برسد هم قربانى كننده از آن استفاده كند و هم قسمتى را به فقيران نيازمند برساند. [5]

بر اساس این هدف ارزشمند، مسلمانان مجاز نيستند گوشت هاى قربانى را در سرزمين منى بر روى زمين بيندازند تا گنديده شود و يا در زير خاكها مدفون كنند، بلكه گوشت های حاصل از قربانی در سرزمین مقدس منا باید در درجه اول به مصرف افراد نیازمند آن سرزمین برسد و اگر نيازمندانى در آن روز و در آن سرزمين پيدا نشوند بايد آن را به مناطق ديگر حمل كنند و در اختیار نیازمندان قرار دهند. حتی بر اساس این حکمت نیز اگر این گوشت ها به موقع به دست افرد نیازمند نرسد و فاسد گردد نباید گفت پس قربانی لازم نیست! بلکه مسلمانان باید سعی کنند با استفاده از امکانات پیشرفته این ثروت عظیم را حفظ کرده و در اسرع وقت در اختیار نیازمندان قرار دهند. به عبارت دیگر؛ نباید گفت چون به دست فقرا نمی رسد قربانی نکنید، بلکه باید گفت چون قربانی واجب است و یکی از حکمت های آن هم استفاده فقرا از این گوشت است، باید امکانات لازم را فراهم کرد.

خوشبختانه در چند سال اخیر، امکانات بسيارى خوبی درکشتار گاه های مکه فراهم شده است و مسئولین حج تا حد زیادی موفق شده اند با منجمد کردن این گوشتها جلو اسراف را گرفته و آنها را به مصرف نیازمندان برسانند. اگر چه این موفقیت هنوز به مرحله صد در صد نرسیده است اما با موفقیت های بزرگی که در این راه حاصل شده است تا آن استفاده صد در صد تنها فاصله اندکی باقی است.

منابع:

[1] مناسك حج (المحشى للإمام الخميني؛ ص: 100مناسك حج (للخامنئي)، ص: 16

.[2] برگرفته از سایت پرسمان قرآن

.[3]حج،37:" لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى‏ مِنْكُمْ"

.[4] تفسير نمونه، ج‏14، ص: 107

.[5] تفسير نمونه، ج‏14، ص: 83