ذاکر کربلا :حاج سید عسگری داداش نژاد

فرهنگ اربعین ، فرهنگ مرتبت و ویژگی عدد چهل است و بسیاری از مراتب و مدارج آن هنگام که با چهل ( اربعین ) همراهی دارند – به نقطه ی اوج و کمال خویش می رسد .

در عرفان ؛ « چلّه » مرادف با اربعین است و عبارت از « خلوت و عزلت چهل روزه ی سالک که با آداب معین و غالباً به دستور شیخ صورت می گیرد که یک عارف چله های متناوب و مکرر را برای سیر و سلوک به انجام خواهد رساند .» چله نشینی ؛ خلوت گزیدن زاهدان و عارفان و گاه مرتاضان و مدعیان تسخیرات است به مدت 40 روز که طی آن بیشتر اوقات خویش را با آداب خاص به عبادت و ریاضت می گذرانند . چله نشینی را از مبادی ریاضت های عرفانی است و برای تسخیر جن و ساختن عزایم و طلسمات نیز مرتاضان به چله نشینی متوسل می شوند .

در فرهنگ عامیانه ؛ چهل روز اول تابستان را چله ی تابستان و چهل روز اول فصل زمستان را چله ی زمستان یا چله ی بزرگ می گویند و دوره ی بیست روزه از دهم بهمن تا آخر بهمن را « چله ی کوچک » می نامند .

در فرهنگ دینی نیز « اربعین » از جایگاه خاص برخوردار است ، وعده الهی با حضرت موسی (ع) تا چهل شب تمام و تکمیل می گردد . بنی اسرائیل به خاطر مخالفت با فرمان خدای حضرت موسی (ع) ، چهل سال در بیابان گم راهی سرگردان می شوند . خداوند چهل سال به فرعون مهلت می دهد .

حضرت آدم (ع) چهل روز در فراق بهشت می گرید . در طوفان حضرت نوح (ع) چهل روز باران می بارد ، نطفه ی برترین بانوی هستی به فرمان خدای تعالی پس از چهل روز عزلت گزیدن و عبادت پیامبر اکرم (ص) منعقد می گردد . زمین در مرگ مومن چهل روز می گرید . توبه ی بهلول نباش در چهلمین روز پذیرفته می گردد رشد انسان در چهل سالگی به حد کمال خود می رسد . اگر چهل نفر جمع شوند و دعای کنند ، حضرت حق دعای آنان را مستجاب می کند . کسی که چهل بار به حج خانه ی خدا نایل شود به مقام شفاعت می رسد . اگر چهل نفر در تشیع پیکر موفی شهادت دهند که از او جز خیر ندیده اند ، خداوند او را مشمول مغفرت خویش قرار می دهد . کسی که برای چهل مومن دعا کند ، سپس نیاز خویش را بگوید ؛ دعایش مستجاب می شود . زیارت در روز اربعین امام حسین (ع) یکی از نشانه های مومن است .

بر مبنای ویژگی عدد چهل و گفتار پیشوایان دین ؛ حفظ چهل حدیث به صورت های گوناگون چونان ، به خاطر سپردن ، نقل ، کتابت ، تدبر و تفکر در مفهوم و حراست از ضایع شدن و فراموش کردن و متروک ماندن به دیگران سفارش شده است و بزرگان دین به اجرای آن عامل بوده اند .

هم چنین عالمان دینی کتاب های متعدد به نام « اربعین یا چهل حدیث » تدوین و تالیف کرده اند ، مانند اربعین عبدالرحمان جامی رساله ی اخلاقی و عرفانی و دینی شامل چهل حدیث و ترجمه ی آن به نظم فارسی یا چهل حدیث « اربعین » حضرت امام خمینی (ره) و ....

اربعین در قرآن

در کتاب آسمانی قرآن چهار بار کلمه « اربعین » به کار رفته است .

1. وَ وَصینا الانسان بوالدیه احساناً حَمَلتُهُ اُمُّهُ کُرهاً و وَضعتُه کُرهاً و حَمَلُهُ و فِصالُهُ ثلثُونَ شهَداً حتّی اِذا بَلَغَ اَشدُهُ و بَلَغَ اربعینَ سَنة قال رَبَّ اَوْ زعنی اَن اشکُر نعمتک التی اَنعَمتَ عَلیَّ و عَلی والدی و اَن اَعمَلَ صالحاً ترضیِهُ و اُصلح لی من ذریّتی اِنّی تُبتُ الیک و انّی مِن المعلمینَ ؛ ما انسان را به نیکی در حق پدر و مادر سفارش کردیم که مادر ( نه ماه ) چگونه با رنج و زحمت بار کشید و باز با درد و مشقت وضع حمل کرد و سی ماه تمام حمل و شیرخواری بود تا وقتی که طفل به حد رشد رسید و آدم چهل ساله گشت [ از نظر عقل و کمال به تکامل رسید ] آن گاه شایسته است که عرض کند ، خدایا! مرا به نعمتی که به من و پدر و مادرم عطا کردی ، شکر بیاموز و به کار شایسته ای که رضا و خشنودی تو در آن است موفق بدار و فرزندان مرا صالح گردان . بار الها ! من به درگاه تو به دعا باز آمدم و تسلیم فرمان تو شدم » (1)

بلوغ انسان زمانی تحقق می شود که قوای آدمی محکم شود و بلوغ جسمانی ملازم با رسیدن با کمال عقل است . زندگی انسان تا زمانی که به کمال قدرت جسمانی برسد و به مرز چهل سالگی وارد گردد چون انسان اغلب در چهل سالگی به مرحله ی کمال عقل می رسد . اکثر انبیاء در چهل سالگی به نبوت مبعوث شده اند .

2. « قال فاِنَّها مُحرَّمهُ عَلیهم اَربعینِ سِنةً یتَبهونَ فی الارضِ فَلا تأسَ علی القَوم الفاسِقین ؛ گفت : آن تا چهل سال بر ایشان حرام است ، در زمین سرگردان می روند و برگروه معصیت کار افسوسی نمود .» (2)

ورود و تملک در آن سرزمین پاک براین مردم حرام است یعنی چهل سال سرگردان و زندگی بدوی و چادرنشینی عامل نجات این قوم خواهد بود . این عذاب الهی است که خداوند بر این قوم فاسق و عاصی فرو فرستاده است تا مایه ی عبرت و آگاهی آنان شود . هنگامی که موسی (ع) بنی اسرائیل را به طرف سرزمین پاک آورد به آنان گفت : به این سرزمین پاک که خدا برایتان نوشته وارد شوید و به عقب بر نگردید که زیان کار خواهید شد . آنان گفتند :« در آن زمین مردم زورگویی هستند و ما هرگز وارد آن نمی شویم تا آنان بیرون روند . اگر آنان بیرون رفتند ، ما وارد می شویم .»

اما آنان از ورود به آن سرزمین خودداری کردند و خداوند هم آن را بر ایشان حرام کرد و ایشان چهل سال در چهار فرسخ ، سرگردان شوند و دچار حیرت و سرگردانی شدند و به موسی (ع) وحی شد که تو برای این مردم عصیان پیشه افسوس مخور .

3. وَ اِذ واعَدنا موسی اربعین لیله ثم اتخذتم العجَل من بعده و انتم ظالمون ؛ و آن هنگامی که موسی (ع) را چهل شب به وعده گاه خود دعوت نمودیم و پس از رفتن او گوساله انتخاب کردید و ستگر شدید » (3)

حضرت امام باقر (ع) فرمودند :« در علم تقدیر خداوند ، مواعد موسی (ع) سی شب بوده است ، سپس بداء حاصل شد و ده شب اضافه گردید ، از امواعد اول و آخر پروردگار او چهل شب گردید .»

4. وَ وَاعَدنا موسی ثلاثین لیله و اَتممنا ها بعشر ، فَتّم میقاتُ رَبهِ اربعین لیله و قال موسی لاخیهِ هارون اخلفنی فی قومی و اصلح و لاتبتع سبیل المُفسدین ؛ و با موسی (ع) سی شب وعده کردیم و آن را به ده شب دیگر کامل کردیم و وعده پروردگارش چهل شب تمام شد . موسی (ع) به برادر خویش هارون گفت : میان قوم من جانشین من باش و به اصطلاح کارشان پرداز و طریقه ستمکاران را پیروی مکن .»(4)

از امام باقر (ع) چنین نقل است که فرمود :« هنگامی که موسی (ع) به وعده گاه الهی رفت و با قوم خویش قرار نگذاشته بود و غیبت او سی روز بیشتر طول نکشد و اما هنگامی که خداوند ده روز به آن افزود و بنی اسرائیل گفتند :« موسی (ع) تخلف کرده است و به دنبال آن دست به کارهایی که می دانیم از قبیل گوساله پرستی زدند ».

بر اساس روایات این چهل روز از آغاز ذی قعده شروع می شد و به دهم ذی حجه ( عید قربان ) ختم گردیده است و به نظر می آید علت این که چهل شب آمده است ظاهراً به این خاطر بوده که حضرت موسی (ع) و گفتگوی او با حضرت باری تعالی بیشتر در شب صورت می گرفت .

در مورد عدد چهل و قرآن بیان این نکته ها لازم است :

1. سوره ی والضحی از چهل کلمه تشکیل شده است .
2. خداوند متعال در قرآن به چهل چیز سوگند یاد کرده است که بیست مورد موجودات آسمانی و بیست مورد در باره ی موجودات زمینی است .
3. چهلمین سوره ی قرآن سوره ی مومن است که در آن در مورد خلقت انسان و پیمان الهی با وجود انسان ها در عالم ذر حکایت دارد .
4. در سوره ی مجادله چهل بار لفظ جلاله ی « الله » به کار رفته است .
5. سوره ی نباء و سوره ی قیامت هر کدام چهل آیه دارند .
6. نام دیگر چهلمین سوره ی قرآن « غافر » است که بر بخشش و عفو و رحمت الهی تاکید دارد .
7. سوره ی « والفجر » چهلمین سوره ای که در سال دوم و سوم بعثت بر پیامبر اسلام (ص) در مکه نازل شد .

اربعین در آیینه ی کلام بزرگان

أ‌) مَن حفظ علی اُمّتی اربعین حدیثاً مما یحتاجون فی اَمر دینهم ، بَعَثهُ الله عالماً فقیهاً ؛ کسی که چهل حدیث برای امت من در مسایل دینی که مورد احتیاج آنان است ف حفظ کند ، خداوند در روز قیامت وی را با عالم و فقیه محشور می فرماید .

ب‌) من حَفَظَ عَلی اُمتی اربعین حدیثا فی اَمر دینها بعثه الله تعالی یوم القیامه فی زمره الفقها و العلماء ؛ هر کس از امت من ، چهل حدیث از آن چه در امر دینشان بدان نیاز دارند ، حفظ کند ؛ خداوند او را روز قیامت فقیهی عالم بر می انگیزد .

ت‌) مَن حفظ علی امتی اربعین حدیثا ینتفعون بها بعثه الله یوم القیامه فقیها عالما ؛ هر کس برای نفع امت من ، چهل حدیث از بر کند ، خدای تعالی او را روز حساب فقیهی دانشمند بر می انگیزد .

ث‌) من اخلص لنا اربعین صباحا ، جرت ینابیع الحکمه من قلبه علی لسانه ؛ کسی که چهل صب از روی اخلاص کارها را برای خدا انجام دهد ، چشمه های حکمت از قلبش برزبانش جاری می شود .( اجساد جاویدان / 124 )

ج‌) ان الشیطان یَجرُّ یده علی وجه من زاد علی الاربعین و لم یتب و یقول یابی وجه لایفلح ؛ شیطان دستش را به صورت کسانی که به چهل سالگی برسند و از گناه توبه نکنند ، می کشد و می گوید پدرم فدای چهره ای باد که هرگز رستگار نمی شود .( مصباح الهدایه / 162 )

ح‌) من اتی علیه الاربعون سنة فلم یغلب خیره ، شره فلیتهجر الی النار ؛ هر کس چهل سال بر او بگذرد و نیکی او بر بدیش غالب نشود ، آماده ی آتش جهنم گردد .»( مفاتیح الجنان / 613 )

خ‌) پیامبر اکرم (ص) می فرماید :« کسی که چهل سال عمر کند ، از سه نوع بلا در امان می شود ؛ دیوانگی ، خوره ، پیسی .

د‌) پیامبر اکرم (ص) می فرماید :« نماز بر میتی چهل نفر نمی گذارند مگر این که درباره اش شفاعت کند تا شاید خدای متعال آن میت را ببخشد . »( اسرار التوحید / ص 316 )

ذ‌) شیخ مفید می گوید :« هر کس چهل صباح دعای عهد و « اللهم رب النور العظیم » را بخواند ، از انصار حضرت امام زمان (عج) خواهد بود و اگر پیش از آن حضرت بمیرد ، خداوند او را از قبر بیرون می آورد ، که خدمت آن حضرت باشد » ( تاریخ انبیا )

ر‌) امام حسن (ع) خطاب به امام حسین (ع) فرمود :« بعد از شهادت تو بر بنی امیه لعنت خدا فرود می آید و آسمان خون می بارد و گریه می کند ، بر تو همه چیز ، حتی وحوش در صحرا و ماهی ها در دریا و هم چنین آسمان و زمین و آفتاب بر تو چهل صبح می گرید . »( تفسیر طبری / جلد 2 /ص 318 )

ز‌) در مورد ویژگی یاران امام زمان (عج) گویند :« دادن قوت چهل مرد به هر یک از اعوان و انصار آن حضرت و دل های آنان مانند پاره ی آهن که اگر خواستند با آن نیرو کوه را بکنند ، خواهند کند »( گزیده ی تاریخ بلعمی / ص 35 )

س‌) « بکت السماء علیهما اربعین صباحا ؛ آسمان برای حضرت حسین (ع) و حضرت یحیی (ع) چهل صبح گریست .»( حیات القلوب / جلد 1/ ص 47 )

ش‌) امام صادق (ع) فرمودند :« پدرم حضرت سجاد (ع) ، چهل سال بر پدر بزرگوار خود گریست و در این چهل سال روزها روزه بود و شب ها به عبادت قیام داشت » و در هنگام افطار می فرمود :« من چگونه آب و طعامی بخورم و حال آن که پسر رسول خدا (ص) را با شکم گرسنه و لب تشنه شهید کردند » و این کلمات را مکرر می فرمود و گریه می کرد تا آن که طعام و آب را به آب دیده مخلوط می داشت و پیوسته بدین حال بود تا خدای را ملاقات نمود .»

ص‌) حضرت پیامبر اکرم (ص) می فرماید :« هر کس از امت من چهل حدیث از سنت حفظ کند ، در روز قیامت شفاعت دهنده ی او خواهم بود . »( دایرة المعارف تشیع / ص 53 )

ض‌) پیامبر اسلام (ص) خطاب به حضرت علی (ع) فرمود :« یا علی ! هر کس از امت من چهل حدیث برای خدای عزوجل حفظ کند در روز قیامت خدا او را با پیامبران و صدیقین و شهدا و صالحان محشور می فرماید و چه همراهانی نیکو هستند . ( مجمل التواریخ و القصص / 203 )

ط‌) « خمرت طینه آدم بیدی اربعین صباحاً ؛ من وجود انسان را به دست خودم در چهل صبح سرشتم .»( حدیث قدسی )

چهل در ادبیات فارسی

أ‌) نثر ؛

1. شیخ ابوالحسن خرقانی ؛ « چهل گام برفتم به یک گام از عرش ، تأثری بگذاشتم ، دیگران را صفت نتوان کرد و اگر این با کسی بگویی که میان وی و خداوند حجابی نبود ، دل و جانش بشود .» هم گوید :« جهت مردان ، چهل سال است . ده سال رنج باید بردن تا زبان راست شود و ده سال تا دست راست شود ، ده سال تا چشم راست شود ، ده سال تا دل راست شود . پس هر که چهل سال چنین قدم زند و به دعوی راست آید ، امید آن بود که بانگی از حلقش برآید که در آن هوی نبود .

2. ناصر خسرو می گوید : شبی در خواب دیدم که یکی مرا گفتی :« چند خواهی خوردن از این شراب که خرد از مردم زایل کند ، اگر بهوش باشی بهتر .» من جواب گفتم که حالا جز این نتوانند ساخت که اندوه دنیا را کم کند .» جواب داد :« که من از کجا آوردم » گفت :« جوینده یابنده باشد » پس سوی قبله اشارت کرد و دیگر سخنی نگفت .

چون از خواب بیدار شدم ، آن حال تمام بر یادم بود ، بر من اثر کرد و با خود گفتم :« که از خواب دوشین بیدار شدم ، اکنون از خواب چهل ساله نیز بیدار گردم . »

3. شیخ الاسلام ابواسماعیل بن محمد انصری گوید :« یکی چهل سال آموخت ، چراغی نیفروخت ، دیگری سخنی گفت و دل خلقی بسوخت ، اگر درآیی در باز است و اگر نیایی ، حق بی نیاز است .»

4. مولانا گوید :« یونس (ع) به علت ضعیف شدن قوای جسمانی چهل روز بر لب دیا ماند » . گفته اند : که بر او درختی سایه افکند و آهویی در آن چهل روز به او شیر داد .

ب‌) نظم ؛

1. مولوی ؛
« ساقیا کردی بشر را چل صبوح / زان خمیر اندر خمارم روز و شب
خلقت آدم چرا چل صبح بود / اندر آن گل اندک اندک می فزود »

2. نظامی ؛
نشاط عمر باشد تا چهل سال / چهل ساله فرو ریزد پرو بال
چهل خانه که او را گنچ بود / یکی زان آشکار او نهان بود
پس از پنجاه ، چله در چهل سال / مزن پنجه در این حرف ورق مال »

3. خاقانی ؛
« از یک صبح آن به من رسیده / کآدم به چهل صباح دیده
او بود نقطه حرف الف دال میم را / کآمد چهل صباح و چهار اصل و یک قیام
خاک چهل صباح سرشتی به دست صنع / خود بر زبان لطف براندی ثنای خاک »

4. عطار نیشابوری ؛
« دولت چهل بامداد در گل ما داشت دست / تا چو گل از دست دوست دست به دست آمدیم
شست درافکند یار بر سر دریای عشق / تا ز پی چل صباح جمله به شست آمدیم »

5. سنایی غزنوی ؛
« گز برای پخته گشتن کردم آدم را اله / در چهل صبح الهی طینت پاکش ضمیر »

6. گلستان سعدی ؛
« قارون هلاک شد که چهل خانه گنج داشت / نوشیروان نمرد که نام نکو گذاشت »

7. سوزنی سمرقندی ؛
« چل شبانه روز ابلیس بد به نوح نبی / بدان سفینه بر آب اندرونش مقام »

8. اهلی شیرازی ؛
« به سرشت به چل صباح ایزد گل تو / کز صبر خمیر مایه گرد دل تو »

9. خواجه عبدالله انصاری ؛
« زهی نسبت که در چل صبح ایام / به دست خویش بستی چینه بر دام »

10. ابن یمین فریومدی ؛
« خدایی که بنیاد هستیت داد / به روز الست اند افکند خشت
گل پیکرت را چهل بامداد / به دست خود از راه حکمت سرشت »

11. فردوسی توسی ؛
« وگر آن که گفتی که چل ساله مرد / زبرنا فزون تر نجوید نبرد
چل ساله با آزمایش بود / به مردانگی در فزایش بود
چهل روز بودی عرض را درنگ / برفتی جهان جوی با ساز جنگ
چو از روزگارش چهل سال ماند / نگر تا به سر برش یزدان چه کرد
چهل سال با شادکامی و ناز / بداد و دهش بود آن سرفراز
بگشت از برش چرخ سالی چهل / پر از هوش مغزو پر از داد دل

پی نوشت ها :

1) احقاف / 46
2) مائده / 26
3) بقره / 51
4) اعراف / 142

منابع و مآخذ

1. المعجم المفهرس لالفاظ القرآن کریم ؛ محمد جعفر صدری ، مکتبه سهروردی ، چاپ اول ، تهران ، 1386 .
2. بحارالانوار ؛ علامه محمد تقی مجلسی ، منشورات موسسه الوفا ، بیروت ، 1403 .
3. حیات القلوب ؛ علامه محمد تقی مجلسی ، کتابخانه ی اسلامیه ، تهران ، 1371 ق .
4. فرهنگ معین ؛ محمد معین ، موسسه ی انتشارات امیر کبیر ، تهران ، 1371 .
5. دایرة المعارف تشیع ؛ احمد پور جوادی و.... ، سازمان دایرة المعارف تشیع ، تهران ، 1368 .
6. عدد چهل در قلمرو آیات و روایات ؛ معصومه امیری ، نشر هنر پارینه ، تهران ، 1368 .
7. گزیده ی تاریخ بلعمی ؛ جعفر شعار و .... ، چاپ آفتاب ، تهران ، 1373 .
نویسنده : علی محمد سلطان محمدی آرانی